UE stoi w obliczu coraz to nowych zagrożeń dla zdrowia, bowiem choroby zakaźne i ekstremalne zdarzenia pogodowe mogą prowadzić do przeciążenia krajowych systemów opieki zdrowotnej oraz powodować znaczne straty społeczne i gospodarcze.
Gotowość w kontekście zdrowia jest niezbędna do tego, by UE i państwa członkowskie mogły:
- prognozować ryzyko
- wcześnie dostrzegać zagrożenia
- skutecznie reagować, zanim kryzys osiągnie apogeum.
W listopadzie 2020 r. Komisja Europejska dokonała przeglądu unijnych ram bezpieczeństwa zdrowotnego, który stanowił część jej działań na rzecz budowy Europejskiej Unii Zdrowotnej.
Następnie w rozporządzeniu (UE) 2022/2371 w sprawie poważnych transgranicznych zagrożeń zdrowia rozszerzono podstawę prawną działań UE w zakresie zapobiegania, gotowości, nadzoru, oceny ryzyka, wczesnego ostrzegania i reagowania.
Z kolei niedawno przyjęta strategia UE na rzecz unii gotowości ma na celu zwiększenie gotowości cywilnej, wojskowej i kryzysowej UE, również w dziedzinie zdrowia publicznego.
Unijny plan zapobiegania, gotowości i reagowania
Komisja Europejska ustanowiła unijny plan zapobiegania, gotowości i reagowania na wypadek kryzysów zdrowotnych, by chronić zdrowie ludzi w całej UE i EOG. Unijny plan:
- promuje skuteczną i skoordynowaną reakcję na transgraniczne zagrożenia zdrowia w skali UE
- zapewnia narzędzia operacyjne podmiotom odpowiedzialnym za zarządzanie kryzysowe w krajach UE i EOG, w Komisji oraz w agencjach i organach UE
- reguluje wspólne ustalenia dotyczące zarządzania, zdolności i zasobów w UE
- kładzie nacisk na współpracę międzysektorową i transgraniczną na poziomie regionalnym
- sam w sobie jest kluczowym etapem realizacji strategii na rzecz unii gotowości w sektorze zdrowia, na podstawie art. 5 rozporządzenia (UE) 2022/2371.
Obejmuje cztery etapy cyklu zarządzania kryzysowego w dziedzinie zdrowia (rys. 1).
Plan jest regularnie rewidowany, w miarę jak zmieniają się podstawa prawna i środowisko operacyjne, a także w oparciu o doświadczenia zarówno z ćwiczeń praktycznych, jak i autentycznych sytuacji kryzysowych.
Koordynacja działań w zakresie planowania zapobiegania, gotowości i reagowania
Planowanie zapobiegania, gotowości i reagowania ma zasadnicze znaczenie. Pozwala ono skutecznie monitorować poważne transgraniczne zagrożenia zdrowia, wcześnie o nich ostrzegać oraz na nie reagować. W rozporządzeniu (UE) 2022/2371 ustanowiono kompleksowe ramy planowania dla państw członkowskich i UE (rys. 2), które są stale aktualizowane.
Co trzy lata kraje UE składają Komisji sprawozdania dotyczące planów zapobiegania, gotowości i reagowania. Wzór takiego sprawozdania przewidziany w rozporządzeniu wykonawczym Komisji (UE) 2023/1808 obejmuje informacje o:
- wdrażaniu zdolności na podstawie Międzynarodowych przepisów zdrowotnych (MPZ) Światowej Organizacji Zdrowia (WHO)
- ustaleniach w zakresie interoperacyjności w służbie zdrowia i innych ważnych sektorach
- zarządzaniu, zdolnościach i zasobach
- krajowych planach reagowania obejmujących reagowanie na epidemie, oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe, zakażenia związane z opieką zdrowotną i inne poważne transgraniczne zagrożenia zdrowia
- działaniach podjętych w celu korekty dotychczasowych błędów
- koordynacji w skali międzynarodowej na poziomie międzyregionalnym i międzysektorowym.
Zgodnie z wymogami art. 7 ust. 2 rozporządzenia (UE) 2022/2371 w sprawie poważnych transgranicznych zagrożeń zdrowia Komisja sporządziła przegląd zaleceń dotyczących gotowości i reagowania na poważne transgraniczne zagrożenia zdrowia na podstawie sprawozdań dotyczących planowania zapobiegania, gotowości i reagowania złożonych przez kraje UE i EOG w 2023 r.
Oprócz tego Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) co trzy lata przeprowadza wśród krajów UE oceny gotowości na wypadek stanu zagrożenia zdrowia publicznego (PHEPA), zgodnie z rozporządzeniem delegowanym Komisji (UE) 2024/1232. ECDC przedstawia krajom UE zalecenia, w których radzi, jak zwiększyć swoje zdolności.
Komitet ds. Bezpieczeństwa Zdrowia (KBZ) dba o spójność działań podejmowanych w odpowiedzi na zagrożenia zdrowia w skali międzynarodowej. W ramach KBZ kraje UE i Komisja pracują nad tym, by realizacja planów krajowych przebiegała zgodnie z planem unijnym.
Kultura współpracy
Aby przetestować plan unijny i plany krajowe, UE regularnie przeprowadza wspólne ćwiczenia.
W ramach programu EU4Health organizowane są szkolenia i ćwiczenia, na których przedstawiciele różnych krajów dzielą się wiedzą, doświadczeniami i sprawdzonymi rozwiązaniami.
Te inicjatywy promują współpracę między organami i instytucjami krajowymi a Komisją, co jest szczególnie ważne z punktu widzenia komunikacji i reagowania w razie gwałtownych kryzysów.
