Działania UE w sprawie oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe

Oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe

Oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe oznacza zdolność mikroorganizmu do przetrwania lub wzrostu w obecności środka przeciwdrobnoustrojowego, który normalnie hamuje działanie takiego mikroorganizmu lub go zabija.

Oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe jest jednym z największych globalnych zagrożeń dla zdrowia publicznego i rozwoju. W lipcu 2022 r. Komisja i państwa członkowskie uznały oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe za jedno z trzech głównych zagrożeń dla zdrowia, które wymagają skoordynowanych działań na szczeblu UE w celu poprawy gotowości i zdolności reagowania.

Każdego roku w UE/EOG ponad 35 tys. osób umiera w bezpośrednim następstwie zakażenia spowodowanego bakteriami opornymi na antybiotyki. Wpływ oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe na zdrowie jest porównywalny z wpływem grypy, gruźlicy i HIV/AIDS łącznie.

Dane Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób pokazują znaczące tendencje wzrostowe w liczbie zakażeń i zgonów przypisywanych niemal wszystkim kombinacjom oporności poszczególnych bakterii na antybiotyki, zwłaszcza w placówkach opieki zdrowotnej. Szacuje się, że około 70 proc. przypadków zakażeń bakteriami opornymi na antybiotyki to zakażenia szpitalne.

Prognozuje się, że w latach 2025–2050 aż 39 mln zgonów będzie bezpośrednio wynikać z oporności na antybiotyki.

Wiąże się to ze znacznymi kosztami ponoszonymi między innymi przez systemy opieki zdrowotnej i gospodarkę. Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD) szacuje, że wyższe wydatki na opiekę zdrowotną i mniejsza wydajność siły roboczej wynikająca z oporności corocznie kosztuje kraje UE/EOG prawie 11,7 mld euro.

Na całym świecie oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe może co roku zwiększać koszty opieki zdrowotnej o dodatkowe 1 bln dolarów amerykańskich do 2050 r. oraz prowadzić do spadku PKB o 1–3,4 bln dolarów rocznie do 2030 r.

Oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe stanowi zagrożenie dla zdrowia ludzi i zwierząt, a także dla środowiska, ponieważ mikroorganizmy, np. bakterie, rozprzestrzeniają się w różnych sektorach. Problem należy zatem rozwiązywać za pomocą zintegrowanych działań obejmujących wiele sektorów – podejście takie nazywane jest „Jednym zdrowiem”.

Intensyfikacja działań UE

13 czerwca 2023 r. Rada przyjęła zalecenie w sprawie intensyfikacji działań w zakresie zwalczania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe w ramach podejścia „Jedno zdrowie”, które stanowi część zaproponowanego przez Komisję Europejską pakietu farmaceutycznego.

• Broszura
• Pytania i odpowiedzi
• Oświadczenie
• Kontekst wniosku dotyczącego zalecenia Rady w sprawie oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe

Zalecenie Rady zakłada uzupełnienie i rozszerzenie – we wszystkich trzech wymiarach podejścia „Jedno zdrowie” (zdrowie ludzi, zdrowie zwierząt i środowisko) – przyjętego w 2017 r. planu działania UE na rzecz zwalczania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe. Ma to zapewnić optymalne współdziałanie oraz zdecydowaną i skuteczną reakcję na oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe w całej Unii.

Cele zalecenia Rady to:

• wzmocnienie krajowych planów działania „Jedno zdrowie” na rzecz zwalczania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe
• ściślejsze monitorowanie oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe i konsumpcji tych środków
• ulepszenie profilaktyki i kontroli zakażeń
• rozważniejsze stosowanie środków przeciwdrobnoustrojowych i lepsze zarządzanie nimi
• wyznaczenie zalecanych celów dotyczących oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe oraz konsumpcji tych środków w kontekście zdrowia ludzkiego
• podnoszenie świadomości, poprawa kształcenia i szkolenia
• wspieranie badań i rozwoju oraz zachęty do innowacji i dostępu do środków przeciwdrobnoustrojowych i innych medycznych środków przeciwdziałania oporności na nie
• zacieśnienie współpracy
• wzmocnienie działań na szczeblu światowym.

Komisja Europejska – w celu dokonania oceny postępów i wyników osiągniętych we wdrażaniu planu działania na rzecz oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe z 2017 r. i zalecenia Rady w sprawie oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe – zleciła przeprowadzenie badania umożliwiającego opracowanie ram monitorowania.

1 czerwca 2023 r. Parlament Europejski przyjął rezolucję w sprawie działań UE na rzecz zwalczania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe.

Europejski plan działania „Jedno zdrowie” na rzecz zwalczania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe z 2017 r.

W czerwcu 2017 r. Komisja Europejska przyjęła Europejski plan działania „Jedno zdrowie” na rzecz zwalczania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe, zgodnie z postulatami państw UE zawartymi w konkluzjach Rady z 17 czerwca 2016 r.

Główne cele planu opierają się na trzech filarach:

1. UE obszarem najlepszych praktyk
2. wsparcie badań, rozwoju i innowacji
3. kształtowanie światowego programu.

W planie przedstawiono ponad 70 działań obejmujących zdrowie ludzi, zdrowie zwierząt i środowisko. Postępy regularnie monitorowano.

W ramach wdrażania tego planu działania Komisja przyjęła wytyczne UE dotyczące rozważnego stosowania środków przeciwdrobnoustrojowych u ludzi. Celem tych wytycznych jest promowanie rozważnego stosowania tych środków u ludzi i ograniczenie niewłaściwego korzystania z nich.

Wytyczne są skierowane do wszystkich podmiotów odpowiedzialnych za stosowanie środków przeciwdrobnoustrojowych. Stanowią one uzupełnienie wytycznych UE dotyczących rozważnego stosowania środków przeciwdrobnoustrojowych u zwierząt.

W okresie między przyjęciem planu działania w 2017 r. a przyjęciem wniosku Komisji dotyczącego zalecenia Rady w sprawie intensyfikacji działań UE w zakresie zwalczania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe w ramach podejścia „Jedno zdrowie” udało się jeszcze bardziej usprawnić reagowanie na to zjawisko na szczeblu UE dzięki kilku istotnym inicjatywom.

Oto niektóre z nich:

• rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2371 z dnia 23 listopada 2022 r. w sprawie poważnych transgranicznych zagrożeń zdrowia
• rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/6 w sprawie weterynaryjnych produktów leczniczych
• rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/4 w sprawie paszy leczniczej
• decyzja wykonawcza Komisji (UE) 2020/1729
• strategia farmaceutyczna dla Europy
• strategiczne podejście Unii Europejskiej do substancji farmaceutycznych w środowisku
• cel polegający na ograniczeniu sprzedaży w UE środków przeciwdrobnoustrojowych dla zwierząt gospodarskich i akwakultury o 50 proc. do 2030 r., jak określono w planie działania na rzecz eliminacji zanieczyszczeń i strategii „Od pola do stołu”.

Środki finansowe na badania i projekty w dziedzinie oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe są udostępniane w ramach Programu UE dla zdrowia i programu „Horyzont Europa”.

• Wcześniejsze działania UE w zakresie oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe przed 2017 r. świadczą o tym, że oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe od dawna jest priorytetem Komisji Europejskiej.

Unijna sieć „Jedno zdrowie” na rzecz zwalczania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe

Unijna sieć „Jedno zdrowie” na rzecz zwalczania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe, działająca pod egidą Komisji Europejskiej, zrzesza ekspertów rządowych w dziedzinie zdrowia ludzi i zwierząt oraz ochrony środowiska, agencje naukowe UE oraz ekspertów Komisji.

Jej misją jest poprawa koordynacji działań oraz komunikacji między specjalistami ds. zdrowia ludzi, weterynarii i ochrony środowiska w instytucjach UE, państwach członkowskich i zainteresowanych organizacjach w ramach polityki zwalczania oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe.

Sieć organizuje spotkania dwa razy do roku.

Komisja Europejska prowadzi unijną platformę ds. oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe, która jest formą komunikacji między członkami unijnej sieci „Jedno zdrowie”. Ta interaktywna sieć cyfrowa ma promować dialog między właściwymi organami, przedsiębiorstwami, organizacjami społeczeństwa obywatelskiego i naukowcami na temat ważnych dla Unii kwestii związanych z opornością na środki przeciwdrobnoustrojowe.

Działania informacyjne

Aby rozpowszechniać wiedzę na temat oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe, Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) ustanowiło Europejski Dzień Wiedzy o Antybiotykach. Celem jest podnoszenie świadomości na temat zagrożeń dla zdrowia publicznego związanych z opornością na antybiotyki oraz roli rozważnego korzystania z antybiotyków.

Z biegiem lat Europejski Dzień Wiedzy o Antybiotykach – obchodzony co roku 18 listopada wraz ze Światowym Tygodniem Wiedzy o Oporności na Środki Przeciwdrobnoustrojowe – przekształcił się w platformę o zasięgu globalnym, opartą na partnerstwach z wieloma krajami spoza UE, a także z zainteresowanymi stronami w tym obszarze, zgodnie z podejściem Komisji „Jedno zdrowie” do oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe.

Ponadto we wrześniu 2024 r. Komisja rozpoczęła kampanię służącą upowszechnieniu wśród młodych ludzi wiedzy o oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe oraz przeciwdziałaniu jej w skali całego społeczeństwa. UE zdecydowanie opowiada się też za tym, aby w obliczu zagrożenia, jakie stanowi oporność na środki przeciwdrobnoustrojowe, podejmować bardziej zdecydowane działania w skali globalnej w ramach podejścia „Jedno zdrowie”.