Choroby zakaźne mogą się szybko rozprzestrzeniać, o ile na czas nie zostaną podjęte odpowiednie działania. Gdy pojawia się ognisko epidemiczne obejmujące kilka krajów, reakcja musi być bezzwłoczna, ukierunkowana i skoordynowana. Podobnie jest z zagrożeniami chemicznymi lub katastrofami ekologicznymi (takimi jak wybuch wulkanu) – ich skutki mogą być odczuwalne w wielu krajach i przerastać krajowe zdolności reagowania.
Rolą UE w zarządzaniu kryzysami zdrowotnymi jest zapewnienie skoordynowanej reakcji. Konkretne środki w zakresie zdrowia publicznego pozostają w gestii rządów krajowych. Uwzględnia się przy tym takie czynniki jak krajowa sytuacja epidemiologiczna, struktura społeczna i potencjał krajowego systemu opieki zdrowotnej.
Komisja ściśle współpracuje ze wszystkimi państwami UE za pośrednictwem Komitetu ds. Bezpieczeństwa Zdrowia, dążąc do zagwarantowania spójnej i skoordynowanej reakcji. Komisja może również uruchomić unijne instrumenty bezpośredniego wsparcia dla państw członkowskich, takie jak wspólne udzielanie zamówień.
Pandemia COVID-19 to poważny kryzys zdrowotny wymagający szeroko zakrojonych działań koordynowanych na szczeblu UE. Inne przykłady działań koordynacyjnych UE to działania w odpowiedzi na ognisko hantawirusa w 2026 r. oraz na epidemię gorączki krwotocznej Ebola w 2026 r.
Stwierdzanie stanu zagrożenia zdrowia publicznego na poziomie UE
W przypadku poważnego zagrożenia transgranicznego, które zagraża zdrowiu publicznemu w Unii Europejskiej (w tym w sytuacjach pandemii), Komisja Europejska może stwierdzić stan zagrożenia zdrowia publicznego na poziomie Unii.
Komisja uwzględni najpierw ekspertyzy fachowe ECDC, wszelkich innych odpowiednich agencji lub organów Unii bądź komitetu doradczego ustanowionego na podstawie rozporządzenia (UE) 2022/2371.
Stwierdzenie stanu zagrożenia zdrowia publicznego na poziomie Unii może spowodować wprowadzenie następujących środków:
- środków dotyczących produktów leczniczych i wyrobów medycznych na podstawie rozporządzenia w sprawie wzmocnionej roli EMA (rozporządzenie (UE) 2022/123)
- mechanizmów monitorowania niedoborów medycznych środków przeciwdziałania oraz ich opracowywania, zamawiania, zarządzania nimi i ich wdrażania
- pozyskania wsparcia ze strony ECDC w celu zmobilizowania i rozmieszczenia Grupy Zadaniowej UE ds. Zdrowia
- wprowadzenia w życie zintegrowanych uzgodnień UE dotyczących reagowania na szczeblu politycznym w sytuacjach kryzysowych.
Przed podjęciem decyzji Komisja będzie również współpracować ze Światową Organizacją Zdrowia (WHO), aby wymienić informacje wynikające z analizy ogniska choroby i poinformować o planowanym uznaniu stanu zagrożenia zdrowia publicznego na poziomie Unii.
Komitet ds. Bezpieczeństwa Zdrowia
Unijne szybkie reagowanie na poważne transgraniczne zagrożenia zdrowia jest koordynowane w ramach Komitetu ds. Bezpieczeństwa Zdrowia. Jest to jedno z kluczowych forów wymiany informacji na temat konkretnych środków przyjętych przez każde państwo. Wraz z Komisją Europejską komitet określa działania, które należy podjąć w zakresie gotowości, planowania, komunikacji w zakresie ryzyka i sytuacji kryzysowych oraz reagowania na nie.
Komitet ds. Bezpieczeństwa Zdrowia odbywa posiedzenia regularnie oraz dodatkowo, jeżeli wymaga tego sytuacja, na wniosek Komisji bądź państwa członkowskiego UE. Komitetowi przewodniczy Komisja. W okresach szczytu pandemii COVID-19 Komitet ds. Bezpieczeństwa Zdrowia odbywał posiedzenia co tydzień.
Komitet jest powoływany na wysokim szczeblu i na szczeblu grupy roboczej. W jego skład wchodzą przedstawiciele organów ds. zdrowia w krajach UE. Kraje EOG, kraje kandydujące i potencjalne kraje kandydujące uczestniczą w charakterze obserwatorów.
Do udziału w posiedzeniach komitetu dotyczących COVID-19 – w roli obserwatorów i w celu pogłębienia współpracy – regularnie zapraszano państwa regionu Bałkanów Zachodnich i Ukrainy.
Państwo UE, które ma zamiar przyjąć środki na rzecz zdrowia publicznego, aby zwalczyć poważne transgraniczne zagrożenie, przed ich przyjęciem musi każdorazowo poinformować inne kraje UE oraz Komisję Europejską o ich charakterze, celu i zakresie, chyba że obowiązek ochrony zdrowia publicznego wymaga natychmiastowego przyjęcia tych środków.
W rozporządzeniu (UE) 2022/2371 dodatkowo wzmocniono rolę komitetu, upoważniając go do przyjmowania:
- opinii i wytycznych, w tym dotyczących konkretnych środków reagowania, aby umożliwić lepszą koordynację reagowania UE na stany zagrożenia zdrowia
- komunikatów i zaleceń w sprawie nadzoru, skierowanych do państw członkowskich, ECDC i Komisji.
Przedstawiciele krajowych służb zdrowia konsultują się w ramach Komitetu ds. Bezpieczeństwa Zdrowia w porozumieniu z Komisją Europejską w celu koordynacji:
- krajowych reakcji na poważne transgraniczne zagrożenie zdrowia, w tym planowania zapobiegania, gotowości i reagowania
- komunikacji w zakresie ryzyka i sytuacji kryzysowych, która ma zostać dostosowana do potrzeb i okoliczności właściwych dla poszczególnych państw członkowskich, mającej na celu dostarczanie informacji ludności i pracownikom służby zdrowia
- przyjmowania opinii i wytycznych, w tym dotyczących konkretnych środków reagowania
- udzielanego wsparcia na rzecz zintegrowanych uzgodnień UE dotyczących reagowania na szczeblu politycznym w sytuacjach kryzysowych.
W przypadku poważnego transgranicznego zagrożenia zdrowia wykraczającego poza krajowe zdolności reagowania dane państwo członkowskie może również zwrócić się o pomoc do innych krajów UE w ramach Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności.
Więcej informacji:
- Posiedzenia Komitetu ds. Bezpieczeństwa Zdrowia
- Regulamin wewnętrzny
- Wykaz organów reprezentowanych w Komitecie ds. Bezpieczeństwa Zdrowia
Komunikacja dotycząca ryzyka i sytuacji kryzysowej
Jasne i skuteczne informowanie obywateli i pracowników służby zdrowia to podstawowe elementy reagowania kryzysowego na szczeblu krajowym.
UE wspiera państwa członkowskie w informowaniu o ryzyku w okresach epidemii, ale nie narzuca zharmonizowanych komunikatów. Rolą Komisji jest natomiast zapewnienie koordynacji między państwami członkowskimi, tak aby informować ogół społeczeństwa i pracowników służby zdrowia w sposób spójny i konsekwentny.
Większa gotowość do reagowania na kryzysy zdrowotne dzięki wspólnemu udzielaniu zamówień
Jednym z kluczowych aspektów unijnych ram zarządzania kryzysami zdrowotnymi jest zapewnienie dostępu do medycznych środków przeciwdziałania. Wspólne udzielanie zamówień pozwala na połączone i skoordynowane nabywanie podstawowych środków medycznych. Dzięki temu rośnie gotowość na wypadek kryzysu zdrowotnego: UE i państwa członkowskie mają sprawiedliwy dostęp do środków, lepsza jest ich dystrybucja i większe bezpieczeństwo dostaw.
Podejście to pierwotnie ustanowiono w oparciu o umowę dotyczącą wspólnego udzielania zamówień. Niedawno zostało ono wzmocnione za pośrednictwem innych, ustanowionych na szczeblu Unii mechanizmów opracowywania, gromadzenia zapasów, dystrybucji i darowizn medycznych środków przeciwdziałania i w tej formie odgrywa ono kluczową rolę we wspieraniu unijnych ram bezpieczeństwa zdrowotnego i przyczynianiu się do skoordynowanej reakcji na transgraniczne zagrożenia zdrowia.
Techniczna grupa robocza ds. testów diagnostycznych w kierunku COVID-19
W związku z pandemią COVID-19 Komitet ds. Bezpieczeństwa Zdrowia powołał w maju 2021 r. techniczną grupę roboczą ds. testów diagnostycznych w kierunku COVID-19, w której skład wchodzą eksperci z 27 państw UE i Norwegii, a także przedstawiciele Dyrekcji Generalnej ds. Zdrowia i Bezpieczeństwa Żywności, Wspólnego Centrum Badawczego i ECDC.
Techniczna grupa robocza dokonuje przeglądu wniosków państw UE i producentów dotyczących wyrobów, które mają zostać włączone do unijnego wspólnego wykazu testów antygenowych na COVID-19. Wszystkie testy antygenowe ujęte w unijnym wspólnym wykazie upoważniają do wydania unijnego cyfrowego zaświadczenia COVID.
Więcej informacji na temat technicznej grupy roboczej i jej działalności.
